Niekonstytucyjność zasiedzenia służebności przesyłu

Zasiedzenie służebności przesyłu – niekonstytucyjne!

W dniu 2 grudnia 2025 roku Trybunał Konstytucyjny wydał wyrok w sprawie o sygn. akt P 10/16, który stanowi istotne uzupełnienie – a zarazem wzmocnienie – obserwowanego od pewnego czasu kierunku zmian w orzecznictwie dotyczącym zasiedzenia służebności przesyłu. Rozstrzygnięcie to wpisuje się w nurt zapoczątkowany m.in. przez Sąd Najwyższy, który w ostatnich latach coraz wyraźniej kwestionuje dopuszczalność zasiedzenia tego rodzaju praw w odniesieniu do okresu sprzed 3 sierpnia 2008 roku (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 2023 roku w sprawie o sygn. akt III CZP 108/22 oraz z dnia 4 grudnia 2024 roku w sprawie o sygn. akt II CSKP 1920/22).

Co istotne, Trybunał nie zakwestionował zgodności z Konstytucją samych przepisów, lecz jedynie sposób ich wykładni ukształtowany w orzecznictwie. W uzasadnieniu wyroku podkreślono, że to właśnie interpretacja przyjęta przez sądy – w szczególności przez Sąd Najwyższy – doprowadziła do wykreowania nowej, nieznanej ustawie instytucji prawa rzeczowego. Jak wskazano, taka „prawotwórcza wykładnia” narusza fundamentalną dla prawa rzeczowego zasadę zamkniętego katalogu praw (numerus clausus), prowadząc do powstania konstrukcji odbiegającej od klasycznej służebności gruntowej.

Na szczególne podkreślenie zasługują zasadnicze motywy rozstrzygnięcia Trybunału:

• konieczność respektowania zasady numerus clausus praw rzeczowych, wykluczającej tworzenie nowych praw rzeczowych w drodze wykładni,

• obowiązek ścisłego (zawężającego) interpretowania przepisów o zasiedzeniu jako instytucji stanowiącej daleko idący wyjątek od zasady nienaruszalności prawa własności,

• brak wyraźnego oparcia dotychczasowej konstrukcji w przepisach ustawowych (zdaniem Trybunału, linia orzecznicza kreująca służebność gruntową odpowiadającą treścią służebności przesyłu i dopuszczająca zasiedzenie takiej służebności, miała w istocie charakter prawotwórczy – zamiast wyjaśniać znaczenie norm prawnych, de facto stworzyła nową normę prawną, nieprzewidzianą przez ustawodawcę),

• naruszenie zasady lojalności państwa względem obywateli, wynikającej z zasady demokratycznego państwa prawnego.

W tym ostatnim aspekcie Trybunał zwrócił uwagę, że dotychczasowa wykładnia prowadziła do swoistej „pułapki” dla właścicieli nieruchomości. Właściciele nie byli bowiem w stanie przewidzieć, że samo istnienie urządzeń przesyłowych na ich nieruchomości – w stanie prawnym sprzed 2008 roku – może prowadzić do nabycia przez przedsiębiorcę prawa o charakterze rzeczowym. Tymczasem, zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem Trybunału, zasada ochrony zaufania do państwa i prawa wymaga, aby jednostka mogła kształtować swoje działania w przekonaniu, że nie narazi się na skutki prawne, których nie była w stanie przewidzieć w chwili podejmowania decyzji.

W konsekwencji Trybunał jednoznacznie wskazał, że nie jest możliwe przyjęcie, iż przed dniem 3 sierpnia 2008 roku mogło istnieć posiadanie służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu. Skoro zaś takie „prawo” nie funkcjonowało w systemie prawnym, to nie mogło być również nabyte przez zasiedzenie.

Rozstrzygnięcie to stanowi istotny krok dalej względem dotychczasowych wypowiedzi Sądu Najwyższego. O ile bowiem najnowsze orzecznictwo Sądu Najwyższego podważało zasadność przyjmowanej przez lata koncepcji, o tyle wyrok Trybunału Konstytucyjnego nadaje tej krytyce wymiar systemowy, przesądzając o jej niezgodności z normami konstytucyjnymi.

Dla właścicieli nieruchomości oznacza to wyraźne wzmocnienie ochrony ich praw, w szczególności w sporach dotyczących urządzeń przesyłowych posadowionych przed 2008 rokiem. Z kolei dla przedsiębiorców przesyłowych wyrok ten stanowi poważne ograniczenie możliwości powoływania się na zasiedzenie jako podstawę korzystania z cudzych nieruchomości.

W konsekwencji, wyrok w sprawie P 10/16 może mieć doniosły wpływ na praktykę orzeczniczą w najbliższych latach, stanowiąc kolejny – i jak się wydaje, przełomowy – etap odchodzenia od dotychczasowej, ugruntowanej linii orzeczniczej.

radca prawny Jakub Jędrzejewski